Grenzen leren voelen en aangeven bij kinderen en jongeren

Het klinkt zo simpel: als je iets niet wilt, zeg je het gewoon. Maar wie een kind of jongere van dichtbij meemaakt, weet hoe ingewikkeld dat kan zijn. Toch maar meedoen met een spelletje dat eigenlijk niet leuk meer is. Je fiets uitlenen terwijl je dat niet wilt. Lachen om een opmerking die pijn doet. Grenzen aangeven is een vaardigheid, en zoals elke vaardigheid kun je die oefenen.

Een grens voel je eerst in je lijf

Voordat je een grens kunt aangeven, moet je hem eerst opmerken. En dat opmerken gebeurt in je lichaam, vaak eerder dan in je hoofd. Een strakke buik als iemand te dichtbij komt. Schouders die omhoog kruipen als de sfeer verandert. Een 'nee' die je voelt, terwijl je mond 'ja hoor' zegt.

Veel kinderen en jongeren zijn geneigd die signalen te negeren. Soms omdat ze bang zijn voor de reactie van anderen. Soms omdat ze gewend zijn zich aan te passen. En soms omdat ze de signalen simpelweg nog nooit hebben leren herkennen. Het gevolg is vaak hetzelfde: de grens wordt pas zichtbaar als hij al ver overschreden is, in de vorm van boosheid, tranen of helemaal dichtklappen.

Waarom praten alleen vaak niet genoeg is

Je kunt met een jongere een goed gesprek voeren over assertiviteit. Dat is waardevol, maar het blijft kennis in het hoofd. Op het moment zelf, op het schoolplein of in de kleedkamer, moet het lichaam meedoen: stevig staan, je stem gebruiken, iemand aankijken. Dat vraagt om oefenen in situaties die er echt een beetje toe doen.

Precies daarom werkt bewegingsgericht oefenen zo goed bij dit thema. In een oefenruimte kun je situaties nabootsen die op het echte leven lijken, maar veilig zijn. Daar mag alles: te laat nee zeggen, te hard nee zeggen, opnieuw proberen. Zo ontstaat spelenderwijs een gevoel voor waar jouw grens ligt en hoe je die op jouw manier kunt bewaken.

Zo oefen je grenzen met beweging

In psychomotorische training wordt met allerlei werkvormen rond grenzen gewerkt. Een paar voorbeelden die veel worden gebruikt:

• De afstandsoefening: de ander loopt langzaam op je af en jij zegt stop op het moment dat het genoeg is. Waar voelde je dat? En wat gebeurt er als je eerder of later stopt?
• Duw- en trekspellen: op een veilige manier kracht zetten en ervaren dat je stevig kunt staan zonder boos te worden.
• Ruimte innemen: met je lichaam, je stem en je blik een plek innemen in de zaal en merken hoe dat voelt.
• Nee-oefeningen: hetzelfde woord op tien manieren uitspreken, van fluisterend tot stevig, en ontdekken welke bij jou past.
• Samenwerkingsopdrachten waarin je iets moet aangeven of weigeren om het spel te laten slagen.

Na elke oefening volgt een kort gesprek. Niet over goed of fout, maar over wat er gebeurde: wat voelde je, wat deed je automatisch, en wat zou je een volgende keer willen proberen? Die combinatie van doen en terugkijken maakt dat het geleerde beklijft.

Wat ouders kunnen doen

• Respecteer kleine grenzen thuis: een kind dat geen kus wil geven aan visite, oefent eigenlijk precies de goede vaardigheid.
• Help gevoel en woorden verbinden: 'ik zie dat je stil wordt, wil je dit eigenlijk wel?'
• Geef zelf het voorbeeld door je eigen grenzen rustig te benoemen: 'ik wil nu even tien minuten voor mezelf.'
• Reageer positief op een nee, ook als het onhandig gebracht wordt. De vorm kan later nog verfijnd worden.

Stevig staan kun je leren

Grenzen voelen en aangeven is geen karaktereigenschap waar je het mee moet doen. Het is een samenspel van lichaamssignalen herkennen, stevig durven staan en woorden vinden die bij je passen. Voor kinderen werkt dat spelenderwijs, voor jongeren wat directer en dichter bij hun echte leven. In beide gevallen geldt: elke keer oefenen maakt de volgende keer makkelijker.